0
0

مروری بر دستگاه عصبی

164 بازدید

دستگاه عصبی

تاریخچه:

اهمیت داشتن و یا بی اهمیت دانستن دستگاه عصبی که در راس آن مغز قرار دارد به دوران باستانی تاریخ بر می گردد.

به طور مثال مصریان باستان مردگان خود (آن هایی که ثروتمند بودند) را مومیایی می کردند چرا که معتقد بودند شخص فوت شده به بدن، مال، لباس و…. خود در آن دنیا نیاز دارد و باید این موارد همراه او بوده و سالم بمانند.

هنگام مومیایی کردن فرد، مصریان اعضایی که بنظرشان مهم می آمد را از بدن جسد خارج کرده و در شیشه ی حاوی ماده ای ضد فساد می گذاشتند، مابقی اعضا و اندام ها را بیرون کشیده و معدوم می کردند. یکی از این اندام ها مغز بود که توسط چنگک های مخصوصی از طریق مجرای بینی بیرون کشیده می شد، چون مصریان آن زمان بر این باور بودند که کنترل کننده ی بدن و مرکز احساسات و عواطف آدمی قلب می باشد.

بیشتر بخوانید: همه چیز که باید درباره نورون ها بدانید

تکامل سیستم عصبی در انسان:

طبق دستاوردهای حاصل شده توسط باستان شناسان، تخمین زده می شود که قدمت پیدایش انسان به ۶۳ میلیون سال قبل باز می گردد. همچنین در کاوش های انجام شده، اسکلت ها و جمجه هایی کشف شده است که قسمت جلویی آن شیب دار و رو به جلو هستند، از این مشاهده، دیرین شناسان و زیست شناسان حوزه تکامل بر این باورند، قسمت جلویی مغز (لوب پیشانی)، که مسئول حل چالش ها و پیچیدگی ها است طی گذشت زمان و برپایه اصل تکامل پدید آمده است. و انسان های امروزی دارای پیشرفته ترین لوب پیشانی (Frontal lobe) هستند.

ذکر این نکته که مغز انسان های امروزی هم برپایه ی همین اصل تکامل، در حال کوچک تر شدن است خالی از لطف نیست.

اشتقاق انسان از میمون درست یا غلط؟

سیستم عصبی (Nervous System):

سیستم عصبی همانند حکمرانی بر بدن ما فرمانروایی می کند. و تمامی نیازهای ما را بدون ذره ای اشکال بر طرف می سازد.

با وجود این نظام فوق العاده پیچیده و سازمان یافته، بسیاری از امور روزمره خود را بدون آن که ثانیه ای از وقتمان تلف شود انجام می دهیم. حال ممکن است از فعلیت آن آگاه و یا بی خبر باشیم.

موارد زیر وظایفی است که سیستم عصبی آن را عهده دار است:

  • تنظیم ضربان قلب و ریتم تنفسی
  • کنترل و نظارت دقیق بر متابولیسم سلولی
  • ایجاد احساسات مختلف (گرسنگی – تشنگی – خطر – شادی – ناراحتی و….)
  • سازگاری با شرایط محیطی و پیرامون
  • برقراری ارتباط با سایر موجودات زنده (هم نوعان و همزیستان)
  • و…

شکل پایین بخشی از فعالیت های سیستم عصبی است:

با توجه به تصویر فوق با برخی عملکردهای سیستم عصبی آشنا شدیم ولی کدام یک از قسمت های سیستم عصبی ما این فعالیت ها را انجام می دهند؟ آیا مربوط به یک قسمت خاصی است؟ آیا مناطق مختلفی در انجام فرآیندهای گوناگون دخیل هستند؟ این مناطق کجا هستند و نامشان چیست؟

برای پرسش به سوالات بالا که ممکن است برای هر کسی بوجود بیاید بهتر آن است که سیستم عصبی را به بخش های کوچکتر تقسیم کنیم تا فراگیری مطالب مربوط به آن ها آسان تر شود.

در ابتدا لازم است که سیستم عصبی را به دو بخش کلی تقسیم کنیم:

  • دستگاه عصبی مرکزی  Central Nervous System (CNS)
  • دستگاه عصبی محیطی Peripheral Nervous System (PNS)

همان طور که در تصویر بالا پیدا است هر قسمت کلی سیستم عصبی (CNS و PNS ) خود به بخش های دیگری تقسیم می شوند و درج مطلب درباره ی هر کدام از آن ها به تنهایی باعث آشنایی بیشتر شما با این دستگاه بسیار پیچیده می شود.

دستگاه عصبی مرکزی

مغز (Brain)

تصویر بالا با روش رنگ آمیزی دیجیتالی لوب های (قسمت های) مختلف مغز را به نمایش می گذارد. این لوب ها هر کدام مسئول پردازش دسته ای از اطلاعات حسی ورودی (Input information) هستند.

مغز انسان بافتی اسفنجی دارد و در افراد بالغ وزن آن به سه پوند (۵/۱ کیلوگرم) می رسد. این ماشین بیولوژیک فوق پیشرفته قادر است محاسباتی که مدرن ترین ابر کامپیوتر ها در ۴۵ دقیقه انجام می دهند را در کسری از ثانیه پردازش و محاسبه کند. افزون بر لوب های آن که هرکدام کار مخصوصی را انجام می دهند، قسمت پایین آن دارای دو قسمت فوق العاده مهم دیگر به نام های مخچه و ساقه مغز است که به ترتیب وظایف آن ها حفظ تعادل و ارتباط با ماهیچه ها و نظارت بر اعمال حیاتی و غیر ارادی بدن (مثل ضربان قلب و…) می باشد.

لوب پیشانی (Frontal Lobe):

لوب پیشانی

قسمت جلویی مغز که با رنگ آبی نشان داده شده، لوب پیشانی نام دارد که در قسمت تکامل سیستم عصبی راجب آن بحث کردیم. این قسمت به گفته محققان طی روند تکامل آدمی بوجود آمده و انسان متفکر و خلاق امروزی به دلیل مسلح بودن به این قسمت جدید مغز است که در نوآوری پیشگام بوده و می تواند مرزهای علم را جابجا کند. طی دریافت و تفسیر سیگنال های EEG (Electroencephalography) دانشمندان پی بردند که بخش اعظمی از اطلاعات حسی دریافتی که نیاز به پردازش محاسباتی و تفکر دارد در این قسمت از مغز محاسبه و پردازش می شوند.

لوب آهیانه (Parietal Lobe):

لوب آهیانه

این قسمت در امتداد لوب پیشانی قرار داشته و مرکز پردازش اطلاعاتی از قبیل مکان یابی و زبان می باشد به طوریکه قسمت راست آن جهت یابی و مکان یابی ما را کنترل می کند و قسمت چپ به فهمیدن زبان گفتار و نوشتار و ارتباط با دیگران کمک می کند.

 لوب گیجگاهی (Temporal Lobe):

لوب گیجگاهی

این قسمت از مغز همان طور که از نامش پیداست در محدوده گیجگاهی قرار دارد (هر دو طرف مغز) و طی دریافت و تفسیر سیگنال های EEG گفته می شود که مسئول پردازش اطلاعات حسی چون شنوایی و چشایی است.

لوب پس سری (Occipital Lobe):

لوب پس سری

لوب پس سری در قسمت پشتی مغز و بالای مخچه قرار دارد. عمده ی کار آن پردازش، تفسیر، و پاسخ اطلاعات حسی بینایی است.

از ساقه مغز که پایین تر بیاییم به رشته ای قطور همانند طناب می رسیم که در افراد بالغ طول آن به ۴۳سانتی متر می رسد. این رشته (کلاف) عصبی اطلاعات حسی را از اندام های مربوطه که زیر گردن قرار دارند به سمت مغز هدایت می کند و پیام های دستوری صادر شده توسط مغز را به اندام های هدف می رساند. گاهی اوقات حتی این اطلاعات به مغز نمی رسد و مستقیما توسط خود نخاع پاسخ داده می شود (پاسخ انعکاسی).

نکته:

نخاع (Spinal Cord)

 گاهی اوقات باید پاسخی سریع داده شود و با این که انتقال اطلاعات بسیار سریع است ولی در این مواقع به کار نمی آید. به طور مثال می توانیم به برخورد دستمان با یک جسم خیلی داغ اشاره کنیم که اگر زمان اتصال دست با جسم ادامه یابد موجب آسیب بافتی می شود، در اینجا با اینکه اطلاعات خیلی سریع می تواند به مغز برسد و پاسخ آن هم دریافت شود ولی همین مدت زمان هم برای جلوگیری از آسیب کافی نیست. بنابراین مکانیسم پاسخ نخاعی در این حالت فعال شده و بسیار سریع تر به عامل محرک (جسم داغ) پاسخ می دهد.

دستگاه عصبی محیطی

دستگاه عصبی پیکری (Somatic System)

این دستگاه که شاخه ای از دستگاه عصبی محیطی است، اغلب از اندام ها و ارگان هایی که تحت کنترل آگاهانه ما قرار دارند پشتیبانی می کنند. به طور مثال می توانیم از نورون های حسی -حرکتی محیطی که با ماهیچه های اسکلتی در ارتباط هستند نام ببریم. این نورون ها دستگاه عصبی پیکری را تشکیل می دهند.

بنابر این می توانیم دستگاه عصبی پیکری را نیز به دو بخش حسی (Sensory Nervous System) و حرکتی (Motor Nervous System) تقسم بندی کنیم.

نکته:

گاهی اوقات اعمال انعکاسی هم که تحت خودآگاه ما نیستند زیرمجموعه دستگاه عصبی پیکری تلقی می شوند. (درباره انعکاس های نخاعی در بالا بحث شد)

به مثال زیر توجه فرمایید:

انعکاس زرد پی زیر زانو

پزشکان برای بررسی مسیر انعکاس و همچنین میزان استرس و اضطراب فرد این عمل را انجام می دهند. به طوریکه با یک عدد چکش مخصوص به زیر کشکک زانو (زردپی زیر زانو) ضربه می زنند و میزان پرش پای فرد را می سنجند.

در این فرآیند ضربه ی وارده به عنوان محرک تلقی می شود و پیام حسی ایجاد شده توسط نورون های حسی موجود در منطقه به سمت نخاع برده می شود، در آنجا نورون حسی به دو شاخه تقسیم می شود (به طور شماتیک) و یک سیناپس با نورون رابط و یک سیناپس دیگر با نورون حرکتی برقرار می کند که پیام های منتقله به آن ها متفاوت است. سرانجام از نخاع دو نورون حرکتی خارج می شود که یکی باعث انقباض عضله چهار سر (عضله جلوی ران) و دیگری باعث دیاستول (استراحت) عضله دو سر ران (عضله ی پشت ران) می شود. به همین دلیل هنگام انجام این فرآیند پا به سمت بالا پرتاب می شود.

دستگاه عصبی خود مختار (Autonomic System)

دستگاه عصبی خود مختار همانطور که از نامش پیداست مسئول اعمال غیر ارادی بدن است و عضو مهمی در سیستم عصبی تلقی می شود. این ارگان خود از دو بخش به نام های سمپاتیک و پارا سمپاتیک تشکیل شده که هرکدام در شرایط خاصی فعال شده و وظایف مهمی را انجام می دهند.

برای آشنایی بیشتر با وظایف سیستم عصبی سمپاتیک و پاراسمپاتیک به شکل زیر توجه فرمایید:

رفرنس بازنشری

آیا این مطلب را می پسندید؟
https://sepantazistapadana.co.ir/?p=26368
اشتراک گذاری:
واتساپتوییترفیسبوکپینترستلینکدین
سید محمد حسین سبزپوشان
مدیرعامل شرکت علمی آموزشی سپنتا زیست آپادانا عضو پیوسته انجمن زیست شناسی ایران دانش آموخته علوم اعصاب مقدماتی دانشگاه هاروارد آمریکا عضو انجمن علوم اعصاب ایران عضو انجمن فیزیولوژی و فارماکولوژی ایران دبیر زیست شناسی
مطالب بیشتر
برچسب ها:

نظرات

0 نظر در مورد مروری بر دستگاه عصبی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

هیچ دیدگاهی نوشته نشده است.